Sosyal Fobi Tedavisi
5.1. DSM-5 Tanı Kriterleri
Sosyal Anksiyete Bozukluğu (Sosyal Fobi) tanısı için aşağıdaki kriterlerin karşılanması gerekmektedir :
Tablo 5.1: Sosyal Fobi DSM-5 Tanı Kriterleri
Kriter No. | Belirti/Durum | Açıklama |
A. | Toplumsal Durumlarda Belirgin Korku veya Kaygı | Kişi, başkalarınca değerlendirilebilecek olduğu bir ya da birden çok toplumsal durumda belirgin bir korku ya da anksiyete yaşar (örn. karşılıklı konuşma, tanımadık insanlarla karşılaşma, yemek yerken veya içerken gözlenme, konuşma yapma). Çocuklarda kaygı, yaşıtlarının olduğu ortamlarda ortaya çıkmalı ve yalnızca erişkinlerin olduğu etkileşmeler sırasında açığa çıkmamalıdır. |
B. | Olumsuz Değerlendirilme Korkusu | Kişi, olumsuz olarak değerlendirilebilecek bir şekilde davranmaktan ya da kaygı duyduğuna ilişkin belirtiler göstermekten korkar (küçük düşeceği ya da utanç duyacağı bir biçimde; başkalarınca dışlanacağı ya da başkalarının kırılmasına yol açacak bir biçimde). |
C. | Korku/Kaygı Doğurma | Söz konusu toplumsal durumlar, neredeyse her zaman, korku ya da kaygı doğurur. |
D. | Kaçınma veya Katlanma | Söz konusu toplumsal durumlardan kaçınılır ya da yoğun bir korku ya da kaygı ile bunlara katlanılır. |
E. | Orantısız Korku | Duyulan korku ya da kaygı, söz konusu toplumsal ortamlarda çekinilen duruma göre ve toplumsal-kültürel bağlamda orantısızdır. |
F. | Süreklilik | Korku, kaygı ya da kaçınma sürekli bir durumdur, en az 6 ay veya daha uzun sürer. |
G. | Klinik Açıdan Belirgin Sıkıntı veya İşlevsellikte Düşüş | Korku, kaygı ya da kaçınma klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olur. |
H. | Dışlama Kriterleri (Madde/Tıbbi Durum) | Korku, kaygı ya da kaçınma bir maddenin (örn. kötüye kullanılabilen bir madde, bir ilaç) ya da başka bir sağlık durumunun fizyolojik etkilerine bağlanamaz. |
I. | Dışlama Kriterleri (Başka Ruhsal Bozukluk) | Korku, kaygı ya da kaçınma, panik bozukluğu, beden algısı bozukluğu ya da otizm spektrum bozukluğu gibi başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz. |
J. | Başka Bir Sağlık Durumuyla İlişkisizlik/Aşırılık | Sağlığı ilgilendiren başka bir durum varsa (örn. Parkinson hastalığı, şişmanlık, yanık ya da yaralanmadan kaynaklanan biçimsel bozukluk), korku, kaygı ya da kaçınma bu durumla açıkça ilişkisizdir ya da aşırı bir düzeydedir. |
Belirleyici | Sadece Performans Sırasında | Sadece topluluk önünde konuşma veya performans durumlarında anksiyete yaşayan bireyler için belirtici. |
5.2. Belirtileri ve Klinik Görünüm
Sosyal Fobi, günlük sosyal durumlarda önemli kaygı, utanç ve öz-bilinç yaratan bir psikolojik rahatsızlıktır. Kişiler yeni insanlarla etkileşime girmekte, sosyal toplantılara katılmakta veya başkaları tarafından yargılanmaktan korktukları durumlarda aşırı kaygı ve gerginlik yaşarlar. Bu korku, kendileriyle ilgili pasif, kaygılı, zayıf, aptal gibi yargılarda bulunulacağı düşüncesiyle beslenir.
Fiziksel Belirtiler: Hızlı nabız/kalp çarpıntısı, titreme, terleme, baş dönmesi, mide bulantısı, yüzde kızarma, konuşma anında kekeleme veya seste titreme, mide ağrısı, ağız kuruluğu görülebilir.
Davranışsal ve Duygusal Belirtiler: Sürekli olarak kendini küçük düşürme veya utandırma konusunda endişe duyma, başkalarının kendilerini yargılayabileceği belirli durumlardan korkma, yeni insanlarla etkileşime girmekten aşırı korkma, utanma veya küçük düşme korkusuyla yeni insanlarla etkileşime girmekten kaçınmak, dikkatin merkezi olabileceği durumlardan kaçınma. Sosyal bir etkileşim sonrasında o anı zihinde tekrar tekrar canlandırma ve izlenme/yargılanma hissinden dolayı başkaları izlerken bir şeyler yapmakta zorlanma da yaygındır. Kişiler, kaygıyı önlemek için sosyal etkileşimlerden kaçınabilir veya kaçamadıkları durumlarda konuşmalara katılmayıp dikkat çekmeyecek bir köşede oturmayı tercih edebilirler.
Sosyal fobi, utangaçlıkla karıştırılmamalıdır; utangaçlık kısa süreli ve günlük hayatı aksatmazken, sosyal fobi uzun vadeli olabilir ve kişinin işini, okulunu ve sosyal ilişkilerini ciddi şekilde etkileyebilir. Araştırmalar, sosyal fobisi olanların %92'sinin meslek hayatlarında, %85'inin akademik performanslarında, %70'inin ise arkadaşlık kuramama veya karşı cinsle ilişki kuramama gibi sosyal ilişkilerinde bozulma görüldüğünü göstermektedir. Bu durum, sosyal fobinin yaşam kalitesi üzerindeki derin etkisini ortaya koymaktadır.
Sosyal anksiyete bozukluğu genellikle 13 yaş civarında veya erken/geç ergenlik döneminde başlar (10-17 yaş). Hastalığın erken dönemlerinde toplum içine yeterince çıkmama risk etmenleri arasındadır. Etiyolojik mekanizmalar arasında genetik yatkınlık, beyin yapısındaki farklılıklar (amigdala aktivitesi) ve çevresel faktörler (çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimler, aşırı koruyucu/kontrolcü ebeveyn tutumları, zorbalık) yer alır.
Sosyal Anksiyete Bozukluğu nadiren tek başına görülür ve genellikle diğer anksiyete bozuklukları, duygudurum bozuklukları (özellikle majör depresyon), ve madde bağımlılığı (özellikle alkol kötüye kullanımı) ile birlikte seyreder. Sosyal anksiyete bozukluğu olanların yaklaşık %20'sinde majör depresyon mevcuttur. Ayrıca, panik bozukluk gelişme riski 9 kat daha fazladır. Bu yüksek komorbidite oranları, sosyal fobinin tek başına izole bir sorun olmadığını, aksine diğer ruhsal sağlık sorunlarıyla karmaşık bir ilişki içinde olabileceğini göstermektedir. Bu nedenle, sosyal fobi tanısı konulurken eşlik eden diğer bozuklukların da değerlendirilmesi ve bütüncül bir tedavi yaklaşımı benimsenmesi önemlidir.
Özgül Fobi
Özgül fobi, belirli bir nesne veya duruma karşı duyulan, orantısız ve yoğun bir korku veya kaygı ile karakterize edilen bir anksiyete bozukluğudur.
DSM-5 Tanı Kriterleri
Özgül Fobi tanısı için aşağıdaki kriterlerin karşılanması gerekmektedir :
Tablo 6.2: Özgül Fobi DSM-5 Tanı Kriterleri
Kriter No. | Belirti/Durum | Açıklama |
A. | Belirgin Korku veya Kaygı | Özgül bir nesne ya da durumla ilgili olarak belirgin bir korku ya da kaygı duyma (örn. uçağa binme, yükseklikler, hayvanlar, iğne yapılması, kan görme). |
B. | Korku Doğurma | Fobi kaynağı nesne veya durum, neredeyse her zaman, doğrudan kaygı ve korku doğurur. |
C. | Kaçınma veya Katlanma | Fobi kaynağı nesne ya da durumdan etkin biçimde kaçınılır ya da yoğun bir korku ya da kaygı ile buna katlanılır. |
D. | Orantısız Korku | Duyulan korku ya da kaygı, özgül nesne ya da durumun yarattığı gerçek tehlikeye göre toplumsal-kültürel anlamda orantısızdır. |
E. | Süreklilik | Korku, kaygı ya da kaçınma sürekli bir durumdur, en az altı ay ya da daha uzun sürer. |
F. | Klinik Sıkıntı/İşlevsellikte Düşüş | Korku, kaygı ya da kaçınma, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olur. |
G. | Dışlama Kriterleri (Başka Ruhsal Bozukluk) | Korku, kaygı ya da kaçınma, başka bir ruhsal bozuklukla (örn. panik bozukluğu, agorafobi, OKB, TSSB, ayrılık anksiyetesi bozukluğu) daha iyi açıklanamaz. |
Alt Tipleri | Hayvan Tipi | Örümcek, böcek, köpek gibi hayvanlara karşı fobi. |
Doğal Çevre Tipi | Yükseklik, fırtına, su gibi doğal olaylara karşı fobi. | |
Kan-Enjeksiyon-Yaralanma Tipi | İğne, tıbbi girişimler, kan görme gibi durumlara karşı fobi. | |
Durumsal Tip | Uçak, asansör gibi belirli durumlara karşı fobi. | |
Diğer Tip | Yüksek sesler, özel giysili kişiler gibi diğer fobiler. |
Belirtileri ve Klinik Görünüm
Özgül fobi, bir nesne ya da durumdan sürekli olarak yoğun bir şekilde korku duymak veya kaygılanmak olarak özetlenebilir. Bu nesne ve durumlara kedi, köpek, yılan, örümcek, böcek gibi hayvanlar; uçağa binme, yükseklik; kan verme, kan görme; şimşek, karanlık veya dişçiye gitmek örnekleri verilebilir. Fobi kaynağı nesne veya durumla karşılaşıldığında veya hatta sadece hayal edildiğinde bile yoğun anksiyete semptomları ortaya çıkar.
Belirtiler arasında çarpıntı, terleme, bayılma hissi, ateş basması, nefes darlığı, mide bulantısı ve karın ağrısı gibi fiziksel tepkiler yer alır. Kişi, korkulan nesne veya durumdan kaçınır veya yoğun bir korku ile buna katlanır. Bu kaçınma davranışları, kişinin sosyal, mesleki ve özel hayatında işlevselliği bozabilir. Örneğin, kedi fobisi olan biri sokakta yolunu değiştirebilir, uçak fobisi olan biri uzak yerlere seyahat edemez veya kan fobisi olan biri hastaneye gidemez.
Özgül fobide duyulan korku veya kaygı, nesne veya durumun yarattığı gerçek tehlikeye göre orantısızdır. Bu durum, bireyin korkusunun mantıksız olduğunu bilmesine rağmen üstesinden gelememesiyle karakterizedir. Bu orantısız korku, bireyin yaşam kalitesini önemli ölçüde kısıtlar ve ciddi işlev kayıplarına neden olabilir.
Özgül fobiler genellikle çocukluk döneminde ortaya çıkar (ortalama başlangıç yaşı 7 yıldır), ancak yaşamın herhangi bir noktasında da görülebilir. Kadınlarda erkeklere göre 2 kat daha fazla görülme eğilimindedir. Etiyolojisinde genetik yatkınlık, mizaç (davranışsal ketlenme) ve travmatik deneyimler (örn. köpek ısırması) rol oynayabilir.
Ayırıcı tanıda panik bozukluğu, sosyal fobi, çekingen kişilik bozukluğu ve depresyon gibi diğer ruhsal bozukluklar göz önünde bulundurulmalıdır. Özgül fobiler, sıklıkla panik bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve madde kullanım bozukluğu gibi diğer ruhsal sağlık durumlarıyla birlikte görülebilir.
6.3. Agorafobi
Agorafobi, belirli durumlardan (örn. toplu taşıma, açık alanlar, kapalı alanlar, kalabalıklar, evden yalnız çıkma) aşırı korkmaya neden olan bir kaygı bozukluğudur. Kişi, bu durumlarda panik hissetmeye başlarsa veya başka engelleyici/utanç verici semptomlar yaşarsa kaçamayacağından veya yardım bulamayacağından endişe duyar.
DSM-5 Tanı Kriterleri
Agorafobi tanısı için aşağıdaki kriterlerin karşılanması gerekmektedir :
Tablo 6.3: Agorafobi DSM-5 Tanı Kriterleri
Kriter No. | Belirti/Durum | Açıklama |
A. | Belirgin Korku veya Kaygı | Aşağıdaki beş durumdan en az ikisi ile ilgili belirgin korku ya da anksiyete duyma: |
1. | Toplu Taşıma Kullanmak | Otobüs, uçak, tren, gemi, taksi gibi toplu taşıma araçlarını kullanmak. |
2. | Açık Alanlarda Bulunmak | Otoparklar, pazar yerleri, köprüler gibi açık alanlarda bulunmak. |
3. | Kapalı Alanlarda Bulunmak | Dükkanlar, tiyatrolar, sinemalar, asansörler gibi kapalı alanlarda bulunmak. |
4. | Sırada Beklemek/Kalabalıkta Olmak | Uzun kuyruklarda veya kalabalıklar içinde bulunmak. |
5. | Evin Dışında Tek Başına Olmak | Yanında başkası olmadan evden çıkmak. |
B. | Kaçış/Yardım Endişesi | Bu durumlar endişeye neden olur çünkü kişi panik hissetmeye başlarsa veya başka engelleyici veya utanç verici semptomlar yaşarsa kaçamayacağından veya yardım bulamayacağından korkar. |
C. | Korku/Kaygı Doğurma | Agorafobik durumlar, neredeyse her zaman, korku ya da kaygı doğurur. |
D. | Kaçınma veya Katlanma | Agorafobik durumlardan kaçınılır ya da yoğun bir korku ya da kaygı ile bunlara katlanılır. |
E. | Orantısız Korku | Duyulan korku ya da kaygı, agorafobik durumların yarattığı gerçek tehlikeye göre toplumsal-kültürel bağlamda orantısızdır. |
F. | Süreklilik | Korku, kaygı ya da kaçınma sürekli bir durumdur, en az altı ay ya da daha uzun sürer. |
G. | Klinik Sıkıntı/İşlevsellikte Düşüş | Korku, kaygı ya da kaçınma, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, mesleki veya diğer önemli işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olur. |
H. | Dışlama Kriterleri (Madde/Tıbbi Durum) | Korku, kaygı ya da kaçınma bir maddenin ya da başka bir sağlık durumunun fizyolojik etkilerine bağlanamaz. |
I. | Dışlama Kriterleri (Başka Ruhsal Bozukluk) | Korku, kaygı ya da kaçınma, başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz (örn. özgül fobi, sosyal fobi, OKB, TSSB, ayrılık anksiyetesi bozukluğu). |
Belirtileri ve Klinik Görünüm
Agorafobi, kişinin bildiği veya güvenli olduğunu düşündüğü ortamlardan ayrılmaktan korkmasıyla kendini gösterir. Şiddetli vakalarda, kişi evini tek güvenli ortam olarak görebilir ve günlerce, aylarca hatta yıllarca evlerinden çıkmaktan kaçınabilir. Agorafobik bireyler genellikle alışveriş merkezleri, toplu taşıma araçları, açık yerler (otoparklar vb.) veya kapalı yerler (tiyatrolar vb.) gibi hemen kaçışın zor olabileceğini düşündükleri yerlerde bulunmaktan kaçınabilirler.
Agorafobi genellikle panik atakla birlikte görülür. Agorafobisi olan kişiler stresli ortamlarda sıklıkla panik atak belirtileri gösterirler (örn. göğüs ağrısı, hızlı kalp atımı, nefes almada güçlük, baş dönmesi, mide bulantısı, titreme, terleme) ve bu durum kısır döngüye neden olarak korkularında artışa yol açar. Psikolojik belirtiler arasında uzun süre evlerinden ayrılmaktan korkmak, sosyal ortamlarda yalnız bulunma korkusu, halka açık yerlerde kontrolünü kaybetme korkusu, dar ve kapalı alanlarda bulunmaktan endişe duyma ve kaçınma, diğer insanlardan kopmuş veya yabancılaşmış hissetme yer alır.
DSM-5'te "Panik Bozukluk" ve "Agorafobi" birbirlerinden tamamen ayrılmıştır. DSM-IV-TR'de agorafobi, panik bozukluğun bir belirleyicisi olarak görülürken, DSM-5'te agorafobi panik bozukluktan bağımsız olarak da tanı alabilen ayrı bir bozukluk haline gelmiştir. Bu değişiklik, panik belirtileri göstermeyen agorafobi vakalarının oldukça fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Bu durum, agorafobinin sadece panik atak korkusuyla sınırlı olmadığını, aynı zamanda kaçışın zor olabileceği veya yardımın alınamayacağı durumlara özgü bir korku olduğunu göstermektedir.
Agorafobi için risk faktörleri arasında depresyon, diğer anksiyete bozuklukları (sosyal anksiyete bozukluğu, yaygın anksiyete bozukluğu), klostrofobi, OKB, geçmişte istismara uğramış olmak, ilaç veya madde bağımlılığı ve ailede agorafobi öyküsü yer alır.