Otizm, Öğrenme Güçlüğü ve diğer Nörogelişimsel Bozukluklar
Otizm, Öğrenme Güçlüğü ve diğer Nörogelişimsel Bozukluklar
Entellektüel Yetiyitimleri (Entellektüel Gelişimsel Bozukluk)
Entellektüel yetiyitimi
Entellektüel yetiyitimi (entellektüel gelişimsel bozukluk), kavramsal, toplumsal ve uygulamalı alanlarda, hem entellektüel, hem de uyumsal işlev eksikliklerini kapsayan, gelişimsel evre sırasında başlayan bir bozukluktur. Aşağıdaki üç ölçütün karşılanması gerekir:
- Hem klinik değerlendirme, hem de bireye göre uygulanan, kabul gören bir zekâ ölçümü ile doğrulanan, akıl yürütme, sorun çözme, tasarlama, soyut düşünme, yargılama, okulda öğrenme ve deneyimlerinden öğrenme gibi entellektüel işlevlerde eksiklikler.
- Kişisel bağımsızlık ve toplumsal sorumluluk için gelişimsel ve toplumsal-kültürel ölçüleri karşılayamama ile sonuçlanan, uyum işlevselliğinde eksiklikler. Süregiden bir dayanak sağlanmadıkça, uyumsal eksiklikler, ev, okul, iş ve toplum gibi değişik çevrelerde iletişim, toplumsal katılım ve bağımsız yaşama gibi günlük yaşamın bir ya da birden çok etkinliğinde işlevselliği kısıtlar. C. Entellektüel ve uyumsal eksiklikler, gelişimsel evre sırasında başlar.
Not: Entellektüel yetiyitimi tanısal terimi, ICD-11’in entellektüel gelişimsel bozukluk tanısı ile eşdeğer bir terimdir. Bu elkitabında entellektüel yetiyitimi terimi kullanılmışsa da, diğer sınıflandırma dizgeleriyle ilişkisini açıklığa kavuşturmak için başlıkta her iki terim de kullanılmıştır. Dahası, Birleşik Devletler’de bir tüzük (Kamu Yasası 111.256, Rosa Yasası) zekâ geriliği terimini entellektüel yetiyitimi ile değiş tirmiştir ve araştırma dergileri de entellektüel yetiyitimi terimini kullanmaktadırlar. Dolayısıyla, sağlıkçılar, eğitimciler ve diğer uzmanların yanı sıra halk ve yandaşı kişilerce yaygın olarak kullanılan terim entellektüel yetiyitimi terimidir.
Kodlama notu: Entellektüel yetiyitimi (entellektüel gelişimsel bozukluk) için ICD-9-CM kodu 319’dur ve ağırlık belirleyicisi göz önünde bulundurulmaksızın bu kod kullanılır. ICD-10-CM kodu ağırlık belirleyicisine göre değişir (aşağıya bakın).
O sıradaki ağırlığını belirtiniz (bak.Çizelge1);
- (F70) Ağır olmayan
- (F71) Orta derecede
- (F72) Ağır
- (F73) Çok ağır
Genel Gelişimsel Gecikme 315.8 (F88)
Kişi, entellektüel işlevselliğin birçok alanında, beklenen gelişimsel dönüm aşama larına gelemeyince ve çocuğun yaşının küçük olması ya da diğer nedenlerle entellektüel işlevsellik değerlendirmesi yapılamayınca bu tanı konur. Belirli bir süre geçtikten sonra yeniden bir değerlendirme yapmak gerekir.
Tanımlanmamış Entellektüel Yetîyitimî (Entellektüel Gelişimsel Bozukluk) 319 (F79)
Bu tanı, beş yaşının üzerindeki kişiler için, entellektüel yetiyitiminin (entellektüel ge lişimsel bozukluğun) derecesi, eşlik eden körlük ya da dilöncesi sağırlık gibi duyusal ya da bedensel bozukluklar, lokomotor yetiyitimi ya da ağır sorunlu davranışların olması ya da eşzamanlı ruhsal bir hastalığın bulunması gibi ne denlerle, yerel olarak var olan değerlendirme gereçlerini kullanmak güç ya da olanaksız olduğu zaman kullanılmak üzere tutulan bir tanıdır. Bu tanı ancak çok özel durumlarda kullanılmalı ve belirli bir süre geçtikten sonra yeniden bir değerlendirme yapılmalıdır.
İletişim Bozuklukları
Dil Bozukluğu 315.39 (F8 0 .9 )
- Aşağıdakilerle belirli, dili kavrama ya da kullanma yetersizliklerine bağlı, değişik biçimleriyle (konuşma dili, yazı dili, işaret dili ya da diğer) dili öğrenme ve kullanmayla ilgili süregiden güçlükler:
1.Sözcük dağarcığının azlığı (sözcük bilgisi ve kullanımı bağlamında).
2. Cümle yapılarının sınırlılığı (sözcükleri ve sözcük eklerini, dilbilgisi ku rallarına göre cümle oluşturmak üzere yan yana getirme yeterliği bağ lamında).
3.Söylem bozuklukları (bir konuyu ya da bir dizi olayı anlatırken ya da bir konuşma sırasında sözcük dağarcığını kullanma ve cümleleri bir birine bağlama yeterliği bağlamında).
- Dil yeterlikleri, yaşına göre beklenenden önemli ölçüde ve nicel olarak daha düşüktür ve etkin iletişimde, toplumsal katılımda, okul ya da iş başa rısında, tek tek ya da bir arada, işlevsel kısıtlılığa neden olur.
- Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır.
- Bu güçlükler, duyma bozukluğuna ya da başka bir duyusal bozukluğa, motor (motor) işlev bozukluğuna ya da başka bir genel sağlık durumuna ya da nörolojiyi ilgilendiren bir duruma bağlanamaz ya da entellektüel yetiyitimi (entellektüel gelişimsel bozukluk) ya da genel gelişimsel gecikme ile daha iyi açıklanamaz.
Konuşma Sesi Bozukluğu 315.39 (F80.0)
- Konuşmanın anlaşılabilirliğini bozan ya da iletilerin sözel olarak aktarılmasını engelleyen, konuşma sesi çıkarmada süregiden bir güçlük.
- Bu bozukluk, etkin iletişimde kısıtlılıklara neden olarak toplumsal katılımı, okul ya da iş başarısını, tek tek ya da bir arada, engeller.
- Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır.
- Bu güçlükler, serebral palsi, yarık damak, sağırlık ya da duyma yitimi gibi doğuştan gelen ya da edinsei durumlara, çarpmayla beyin yaralanmasına ya da başka genel bir sağlık durumuna ya da nörolojiyi ilgilendiren bir duruma bağlanamaz.
Çocuklukta Başlayan Akıcılık Bozukluğu (Kekeleme) 315.35 (F 8 0 .8 1 )
- Kişinin yaşı ve dil becerileri açısından uygun olmayan, zamanla geçme yen ve aşağıdakilerden birinin (ya da daha çoğunun) sık sık ve belirgin bir biçimde ortaya çıkması ile belirli, konuşmanın olağan akıcılığında ve zamanlama örüntüsünde bozukluklar:
- Ses ya da seslem (hece) yinelemeleri.
- Ünsüz ve ünlü ses uzatmaları.
- Kırık sözcükler (örn. sözcüğün içinde ara verme).
- Sesli ya da sessiz duraklama (konuşma sırasında doldurulan ya da doldurulmayan ara vermeler).
- Dolambaçlı konuşma (sorunlu sözcükleri kullanmamak için yerine başka sözcük kullanma).
- Sözcükler büyük bir gerginlikle çıkartılır.
- Tekseslemli (heceli) tam sözcük yinelemeleri (örn. “Ben-ben-ben-ben onu görüyorum”).
- Bu bozukluk, konuşmayla ilgili kaygıya neden olur ya da etkin iletişimde, toplumsal katılımda, okul ya da iş başarısında, tek tek ya da bir arada, kısıtlılıklara neden olur.
- Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır. (Not: Daha sonra başlayan olgulara 307.0 [F98.5] erişkinlikte başlayan akıcılık bozukluğu tanısı konur.)
- Bu bozukluk, konuşmayla ilgillmotor ya da duyusal eksikliğe, nörolo jiyle ilgili bir duruma (örn. inme, tümör, yaralanma) eşlik eden akıcılıkta bozulmaya ya da başka bir sağlık durumuna bağlanamaz ve başka bi ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz.
Toplumsal iletişim Bozukluğu 315.39 (F 8 0 .8 9 )
- Aşağıdakilerin tümü ile kendini gösteren, sözel ve sözel olmayan iletişimin toplumsal kullanımında süregiden güçlükler:
- Toplumsal bağlamla uyumsuz olacak biçimde, selâmlama ve bilgi paylaşımı gibi toplumsal amaçlı iletişimde eksiklikler.
- Sınıfta, sokakta (oyun alanında) olduğundan daha değişik konuşma, çocuğa karşı, bir büyüğe karşı olduğundan daha değişik konuşma ve biçimsel dil kullanmaktan kaçınma gibi, içinde bulunulan durumla ya da dinleyen kişinin gereksinmeleriyle eşleşecek biçimde iletişim biçi mini değiştirme yeterliğinde bozukluk.
- Sırayla konuşma, yanlış anlaşıldığında yeniden söyleme ve etkileşimi düzenlemek için sözel ve sözel olmayan simgeleri nasıl kullanacağını bilme gibi konuşmanın ve anlatmanın kurallarına uymakta güçlükler.
- Açıkça söylenmeyeni (örn. çıkarımda bulunma) ve dilin dolaylı ya da değişmeceli (mecazi) anlatımlarını (örn. deyimler, gülmece, eğretile me, değişik anlama gelme) anlamakta güçlükler.
- Bu eksiklikler, etkin iletişimde, toplumsal katılımda, toplumsal İlişkilerde, okul ya da iş başarısında, tek tek ya da bir arada, işlevsel kısıtlılığa neden olur.
- Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır (ancak toplumsal iletişim gereği sınırlı yeterliğin üzerine çıkana dek bu eksiklikler kendini tam göster meyebilir).
- Bu belirtiler, başka bir sağlık durumuna ya da nörolojiyi ilgilendiren bir duruma ya da sözcük yapısı ve dilbilgisi alanlarında gösterilen düşük beceri lere bağlanamaz ve otizm açılımı kapsamında bozukluk, entellektüel yetlyitimi (entellektüel gelişimsel bozukluk), genel gelişimsel gecikme ya da başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz.
Tanımlanmamış iletişim Bozukluğu 307.9 (F80.9)
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, İşle ilgili alanlarda ya da önemli diğer İşlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, iletişim bozukluğunun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların iletişim bozukluğunun ve nörogelişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu kategori kullanılır. Tanımlanmamış iletişim bozukluğu kategorisi, iletişim bozukluğu ya da özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütlerini karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce belirlenmek istenmediğinde ve daha özgül bir tanı koymak için yeterli bilgi olmadığı durumlarda kullanılır.
Otizm Açılımı Kapsamında Bozukluk
Otizm Açılımı Kapsamında Bozukluk 299.00 (F84.0)
A. O sırada ya da öyküden alınan bilgilere (ayrıntılamaktan çok örnekleyen) göre, aşağıdakilerle kendini gösteren, değişik biçimleriyle toplumsal ileti şim ve toplumsal etkileşimde süregiden eksiklikler:
- Sözgelimi, olağandışı toplumsal yaklaşım ve karşılıklı konuşamama dan, ilgilerini, duygularını ya da duygulanımını paylaşamamaya, toplumsal etkileşimi başlatamamaya ya da toplumsal etkileşime girememeye dek değişen aralıkta, toplumsaiduygusal karşılıklık eksikliği.
- Sözgelimi, sözel ve sözel olmayan tümleşik iletişim yetersizliğinden, göz iletişimi ve beden dilinde olağandışılıklara ya da elkol hareketle rini anlama ve kullanma eksikliklerine, yüz İfadesinin ve sözel olmayan iletişimin hiç olmamasına dek değişen aralıkta, toplumsal etkileşim için kullanılan sözel olmayan iletişim davranışlarında eksiklikler.
- Sözgelimi, değişik toplumsal ortamlara göre davranışlarını ayarlama güçlüklerinden, imgesel oyunu paylaşma ya da arkadaş edinme güç lüklerine, yaşıtlarına ilgi göstermemeye dek değişen aralıkta, ilişkiler kurma, ilişkilerini sürdürme ve ilişkileri anlama eksiklikleri.
O sıradaki ağırlığını belirtiniz:
Ağırlık düzeyi, toplumsal iletişim bozukluklarına ve kısıtlı, yineleyici davranış örüntülerine göre değişir (bak. Çizelge 2).
B. O sırada ya da öyküden alınan bilgilere (ayrıntılamaktan çok örnekleyen) göre, aşağıdakilerden en az ikisi ile kendini gösteren, sınırlı, yineleyici davranış örüntüleri, ilgiler ya da etkinlikler:
- Basmakalıp ya da yineleyici motor (motor) eylemler, nesne kulla nımları ya da konuşma (örn. yalın motor basmakalıp davranış örnekleri, oyuncakları ya da oynar nesneleri sıraya dizme, yankılama [ekolali], kendine özgü deyişler).
- Aynılık konusunda direnme, sıradanlık dışına esneklik göstermeme ya da törensel sözel ya da sözel olmayan davranışlar (örn. küçük deği şiklikler karşısında aşırı sıkıntı duyma, geçişlerde güçlükler yaşama, katı düşünce örüntüleri, törensel selâmlama davranışları, her gün aynı yoldan gitmek ve aynı yemeği yemek isteme).
- Yoğunluğu ve odağı olağandışı olan, ileri derecede kısıtlı, değişkenlik göstermeyen ilgi alanları (örn. alışılmadık nesnelere aşırı bağlanma ya da bunlarla uğraşıp durma, ileri derecede sınırlı ya da saplantılı ilgi alanları).
- Duyusal girdilere karşı çok yüksek ya da düşük düzeyde tepki göster me ya da çevrenin duyusal yanlarına olağandışı bir ilgi gösterme (örn. ağrı/ısıya karşı aldırışsızlık, özgül birtakım seslere ya da dokulara karşı ters tepki gösterme, nesneleri aşırı koklama ya da nesnelere aşırı do kunma, ışıklardan ya da hareketlerden görsel büyülenme).
O sıradaki ağırlığını belirtiniz:
Ağırlık düzeyi, toplumsal iletişim bozukluklarına ve kısıtlı, yineleyici davranış örüntülerine göre değişir (bak. Çizelge 2).
- Belirtiler erken gelişim evresinde başlamış olmalıdır (toplumsal gerekler sınırlı yeterliğin üzerine çıkana dek tam olarak kendini göstermeyebilir ya da daha sonraki yıllarda, öğrenilen yöntemlerle maskelenebilir).
- Belirtiler, toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında klinik açıdan belirgin bir bozulmaya neden olur.
- Bu bozukluklar, entellektüel yetiyitimi (entellektüel gelişimsel bozukluk) ya da genel gelişimsel gecikme ile daha iyi açıklanamaz. Entellektüel yetiyitimi ve otizm açılımı kapsamında bozukluk sıklıkla bir arada ortaya çıkar. Otizm açılımı kapsamında bozukluk ve entellektüel yetiyitimi eştanı tanısı koymak için, toplumsal iletişim, genel gelişim düzeyine göre beklenenin altında olmalıdır.
Not: DSM-IV otistik bozukluk, Asperger bozukluğu ya da başka türlü adlan dırılmayan yaygın gelişimsel bozukluk kesin tanısı almış olan kişilere otizm açılımı kapsamında bozukluk tanısı konmalıdır. Toplumsal iletişimde belirgin eksiklikleri olan, ancak belirtileri, otizm açılımı kapsamında bozukluk için başka türlü tanı ölçütlerini karşılamayan kişiler, toplumsal iletişim bozukluğu açısından değerlendirilmelidirler.
Varsa belirtiniz:
- Eşlik eden entellektüel bozukluk olan ya da olmayan
- Eşlik eden dil bozukluğu olan ya da olmayan
- Eşlik eden, bilinen bir sağlık durumu ya da kalıtımsal durum ya da çevre etkeni olan (Kodlama notu: Eşlik eden sağlık durumu ya da kalı tımsal durum için ek kod kullanın.)
- Eşlik eden diğer bir nörogelişimsel, ruhsal ya da davranışsal bozukluk (Kodlama notu: Eşlik eden nörogelişimsel, ruhsal ya da davranışsal bozukluklar] için ek kod[lar] kullanın.)
- Katatoni ile giden (tanım için, başka bir ruhsal bozukluğa eşlik eden ka tatoni için tanı ölçütlerine bakın, s. 58-59). (Kodlama notu: Katatoni eş tanısının varlığını göstermek için 293.89 [F06.1] otizm açılımı kapsamında bozukluğa eşlik eden katatoni ek kodunu kullanın.)
Dikkat Eksikliği/Aşırı Hareketlilik Bozukluğu
- Aşağıdakilerden (1) ve/ya da (2) ile belirli, işlevselliği ya da gelişimi bozan, süreglden bir dikkatsizlik ve/ya da aşırı hareketlilik-dürtüsellik örüntüsü:
1. Dikkatsizlik: Gelişimsel düzeye göre uygun olmayan ve toplumsal ve okulla/işle ilgili etkinlikleri doğrudan olumsuz etkileyen, aşağıdaki altı (ya da daha çok) belirt! en az altı aydır sürmektedir:
Not: Belirtiler, yalnızca, karşıt olmanın, karşı gelmenin, düşmancıl tu tumun ya da verilen görevleri ya da yönergeleri anlayamamanın bir dışavurumu değildir. Yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde (17 yaşında ve daha büyük olanlarda) en az beş belirti olması gerekir.
- Çoğu kez, ayrıntılara özen göstermez ya da okul çalışmalarında (derslerde), işte ya da etkinlikler sırasında dikkatsizce yanlışlar yapar (örn. ayrıntıları gözden kaçırır ya da atlar, yaptığı iş yanlıştır).
- Çoğu kez, iş yaparken ya da oyun oynarken dikkatini sürdürmek te güçlük çeker (örn. ders dinlerken, konuşmalar ya da uzun bir okuma sırasında odaklanmakta güçlük çeker).
- Çoğu kez, doğrudan kendisine doğru konuşulurken, dinlemiyor gibi görünür (örn. dikkatini dağıtacak açık bir dış uyaran olmasa bile, aklı başka yerde gibi görünür).
- Çoğu kez, verilen yönergeleri izlemez ve okulda verilen görevleri, sıradan günlük işleri ya da işyeri sorumluluklarını tamamlayamaz (örn. işe başlar ancak hızlı bir biçimde odağını yitirir ve dikkati dağılır).
- Çoğu kez, işleri ve etkinlikleri düzenlemekte güçlük çeker (örn. ardışık işleri yönetmekte güçlük çeker; kullandığı gereçleri ve kişisel eşyalarını düzenli tutmakta güçlük çeker; dağınık ve dü zensiz çalışır; zaman yönetimi kötüdür; zaman sınırlamalarına uyamaz).
- Çoğu kez, sürekli bir zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınır, bu tür işleri sevmez ya da bu tür işlere girmek istemez (örn. okulda verilen görevler ya da ödevler; yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, rapor hazırlamak, form doldurmak, uzun yazıları gözden geçir mek).
- Çoğu kez, işi ya da etkinlikleri için gerekli nesneleri kaybeder (örn. okul gereçleri, kalemler, kitaplar, gündelik araçlar, cüzdan lar, anahtarlar, yazılar, gözlükler, cep telefonları).
- Çoğu kez, dış uyaranlarla dikkati kolaylıkla dağılır (yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, ilgisiz düşünceleri kapsayabilir).
- Çoğu kez, günlük etkinliklerinde unutkandır (örn. sıradan günlük işleri yaparken, getir götür işlerini yaparken; yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, telefonla aramalara geri dönmede, faturaları ödemede, randevularına uymakta).
2. Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik: Gelişimsel düzeye göre uygun ol mayan ve toplumsal ve okulla/işle ilgili etkinlikleri doğrudan olumsuz etkileyen, aşağıdaki altı (ya da daha çok) belirti en az altı aydır sürmektedir:
Not: Belirtiler, yalnızca, karşıt olmanın, karşı gelmenin, düşmancıl tutumun ya da verilen görevleri ya da yönergeleri anlayamamanın bir dışavurumu değildir. Yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde (17 yaşında ve daha büyük olanlarda) en az beş belirti olması gerekir.
- Çoğu kez, kıpırdanır ya da ellerini ya da ayaklarını vurur ya da oturduğu yerde kıvranır.
- Çoğu kez, oturmasının beklendiği durumlarda oturduğu yerden kalkar (örn. sınıfta, ofiste ya da işyerinde ya da yerinde durması gereken diğer durumlarda yerinden kalkar).
- Çoğu kez, uygunsuz ortamlarda, ortalıkta koşturur durur ya da bir yerlere tırmanır. (Not: Yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, kendini hu zursuz hissetmekle sınırlı olabilir.)
- Çoğu kez, boş zaman etkinliklerine sessiz bir biçimde katılamaz ya da sessiz bir biçimde oyun oynayamaz.
- Çoğu kez, “her an hareket haiinde”dir, “kıçına bir motor takılmış” gibi davranır (örn. restoranlar, toplantılar gibi yerlerde uzun bir süre sessiz-sakin duramaz ya da böyle durmaktan rahatsız olur; başkala rınca, yerinde duramayan ya da izlemekte güçlük çekilen kişiler olarak görülürler). f. Çoğu kez aşırı konuşur.
g. Çoğu kez, sorulan soru tamamlanmadan yanıtını yapıştırır (örn. İnsanların cümlelerini tamamlar; konuşma sırasında sırasını bekleyemez). h. Çoğu kez sırasını bekleyemez (örn. kuyrukta beklerken).
i. Çoğu kez, başkalarının sözünü keser ya da araya girer (örn. konuş maların, oyunların ya da etkinliklerin arasına girer; sormadan ya da izin almadan başka insanların eşyalarını kullanmaya başlayabilir; yaşı ileri gençlerde ve erişkinlerde, başkalarının yaptığının arasına girer ya da başkalarının yaptığını birden kendi yapmaya başlar).
- On iki yaşından önce birkaç dikkatsizlik ya da aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtisi olmuştur.
- Birkaç dikkatsizlik ya da aşırı hareketlilik-dürtüsellik belirtisi iki ya da daha çok ortamda vardır (örn. ev, okul ya da işyeri; arkadaşları ya da akrabala rıyla; diğer etkinlikler sırasında).
- Bu belirtilerin, toplumsal, okulla ya da işle ilgili işlevselliği bozduğuna ya da işlevselliğin niteliğini düşürdüğüne ilişkin açık kanıtlar vardır.
- Bu belirtiler, yalnızca, şizofreni ya da psikozla giden başka bir bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmamaktadır ve başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz (örn. duygudurum bozukluğu, kaygı bozukluğu, çözülme bozukluğu, kişilik bozukluğu, madde entoksikasyonu ya da yoksunluğu).
Olup olmadığını belirtiniz:
- 314.01 (F90.2) Bileşik görünüm: Son altı ay içinde, hem A1 (dikkatsizlik), hem de A2 (aşırı hareketlilik/dürtüsellik) tanı ölçütleri karşılanmıştır.
- 314.00 (F90.0) Dikkatsizliğin baskın olduğu görünüm: Son altı ay için de, A1 (dikkatsizlik) tanı ölçütü karşılanmış, ancak A2 (aşırı hareketlilik/ dürtüsellik) tanı ölçütü karşılanmamıştır.
- 314.01 (F90.1) Aşırı hareketliliğin/dürtüselliğin baskın olduğu görü nüm: Son altı ay içinde, A2 (aşırı hareketlilik/dürtüsellik) tanı ölçütü karşı lanmış, ancak A1 (dikkatsizlik) tanı ölçütü karşılanmamıştır.
Varsa belirtiniz:
- Tam olmayan yatışma gösteren: Daha önceden bütün tanı ölçütleri kar şılanmış olmakla birlikte, son altı ay içinde bütün tanı ölçütlerinden daha azı karşılanmıştır ve belirtiler bugün için de toplumsal, okulla ya da işle ilgili işlevsellikte bozulmaya neden olmaktadır.
O sıradaki ağırlığını belirtiniz:
- Ağır olmayan: Tanı koymak için gerekli belirtilerden, varsa bile, biraz daha çoğu vardır ve belirtiler toplumsal ya da işle ilgili işlevselliği çok az bozmaktan öteye gitmemiştir.
- Orta derecede: Belirtiler ya da işlevsellikte bozulma "ağır olmayan”la “ağır” arasında orta bir yerdedir.
- Ağır: Tanı koymak için gerekli belirtilerden çok daha çoğu ya da birkaç, özellikle ağır belirti vardır ya da belirtiler toplumsal ya da işle ilgili işlevsel liği ileri derecede bozmuştur.
Tanımlanmış Diğer Bir Dikkat Eksikliği/ Aşırı Hareketlilik Bozukluğu 314.01 (F9 0 .8 )
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğunun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğu ya da nörogelişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu kategori kullanılır. Tanımlanmış diğer bir dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğu kategorisi, dikkat eksikliğl/aşırı hareketlilik bozukluğu ya da herhangi özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütleri ni karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce tartışılmak istendiğinde kullanılır. Yazarken, “tanımlanmış diğer bir dikkat eksikliğl/aşırı hareketlilik bozukluğu” diye yazmanın ardından özel neden yazılır (örn. “yeterli olmayan, dikkatsizlik belirtileri ile giden”).
Tanımlanmamış Dikkat Eksikliği/ Aşırı Hareketlilik Bozukluğu 314.01 (F90.9)
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğunun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğu ya da nörogelişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu kategori kullanılır. Tanımlanmamış diğer dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğu kategorisi, dikkat eksikliği/aşırı hareketlilik bozukluğu ya da herhangi özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütlerini karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce belirlenmek istenmediğinde ve daha özgül bir tanı koymak için yeterli bilgi olmadığı durumlarda kullanılır.
Özgül Öğrenme Bozukluğu
- Gerekli girişimlerde bulunulmuş olmasına karşın, en az altı aydır süren, aşağıdaki belirtilerden en az birinin varlığı ile belirli, öğrenme ve okul be cerilerini kullanma güçlükleri:
- Sözcük okumanın yanlış ya da yavaş ve çok çaba gerektiriyor olma sı (örn. tek tek sözcükleri yüksek sesle okurken, yanlış ya da yavaş ve duraksayarak okur, sıklıkla sözcükleri kestirir [öngörür], sözcükleri seslendirmede güçlükler yaşar).
- Okunanın anlamını anlama güçlüğü (örn. düzyazıyı düzgün okuyabilir ancak sırayı, ilişkileri, çıkarımları ya da derin anlamları anlamaz).
- Harf harf söyleme/yazma güçlükleri (ünlü ya da ünsüz harfleri ekleyebilir, çıkarabilir ya da bunların yerini değiştirebilir).
- Yazılı anlatım güçlükleri (örn. cümleler içinde birden çok dilbilgisi ya da noktalama yanlışı yapar; paragraf düzenlemesi kötüdür; görüşleri nin yazılı anlatımı açık değildir).
- Sayı algısı, sayı gerçekleri ya da hesaplama güçlükleri (örn. sayıları, bunların büyüklüğünü ve ilişkilerini anlaması kötüdür; yaşıtlarının ma tematik dersinden öğrendiklerinden değişik olarak, tek rakamlı sayıları eklerken parmak hesabı yapar; sayısal hesaplamaların ortasında kaybolur ve işlemleri değiştirebilir).
- Sayısal akıl yürütme (akıl yürütme) güçlükleri (örn. nicel sorunları çöz mek için matematikle ilgili kavramları, gerçekleri ya da işlemleri uygu lamakta çok güçlük çeker).
- Etkilenen okul becerileri, kişisel olarak uygulanan geçerli başarı ölçümleri ve kapsamlı klinik değerlendirme ile doğrulandığı üzere, kişinin kronolojik yaşına göre beklenenden önemli ölçüde ve ölçülebilir derecede altındadır ve okul ya da işle ilgili başarıyı ya da günlük yaşam etkinliklerini ileri derecede bozar. On yedi yaşında ve üzerinde olan kişilerde, geçerli değerlendirmelerin yerine, işlevselliği bozan, belgeli öğrenme güçlükleri öyküsü kullanılabilir.
- Öğrenme güçlükleri okul yıllarında başlar, ancak etkilenen okul becerilerileriyle İlgili gerekler, kişinin sınırlı yeterliğini aşmadıkça tam olarak kendini göstermeyebilir (örn. zamanla sınırlı sınavlar, dar bir zamanda uzun ve karmaşık raporları okuma ya da yazma, okulda aşırı yüklenme).
- Öğrenme güçlükleri, entellektüel yetiyitimleri, düzeltilmemiş görme ya da duyma keskinliği, diğer ruhsal ve sinirsel bozukluklar, ruhsal-toplumsal güçlükler, okulda kullanılan dili tam bilmeme ya da eğitsel yönergelerin yetersizliği ile daha iyi açıklanamaz.
Not: Dört tanı ölçütü, kişinin öyküsü (gelişimsel, sağlık, aile, eğitim), okuldan edinilen bilgiler ve ruhsaleğitsel değerlendirmenin klinik açıdan bir araya getirilmesiyle karşılanacaktır.
Kodlama notu: Bozulan okulla ilgili bütün alanları ve altbecerileri tanımlayın. Birden çok alanda bozukluk varsa, her biri aşağıdaki belirleyicilere göre kodlanmalıdır.
Varsa belirtiniz:
315.00 (F81.0) Okuma bozukluğu ile giden:
- Sözcük okuma doğruluğu
- Okuma hızı ve akıcılığı
- Okuduğunu anlama
Not: Disleksi, sözcük tanıma doğruluğu ya da akıcılığı sorunları, anlaşılır dile çevirme güçlüğü ve harf harf söyleme/yazma güçlükleri ile belirli öğ renme güçlükleri örüntüsünü göstermek için kullanılan seçenek bir terim dir. Bu özel güçlükler örüntüsünü tanımlamak için disleksi terimi kullanılır sa, okuduğunu anlama ya da sayısal akıl yürütme güçlükleri gibi, var olan diğer güçlüklerin de tanımlanması önemlidir.
315.2 (F81.81) Yazılı anlatım bozukluğu ile giden:
- Harf harf söyleme/yazma doğruluğu Dilbilgisi ve noktalama doğruluğu
- Yazılı anlatımın açıklığı ya da düzeni
315.1 (F81.2) Sayısal (matematik) bozukluk ile giden:
- Sayı algısı
- Aritmetik gerçeklerin ezberlenmesi
- Doğru ve akıcı hesaplama
- Doğru sayısal akıl yürütme
Not: Diskalkuli, sayısal bilgileri işleme, aritmetik gerçekleri öğrenme ve doğru ya da akıcı hesaplama yapma sorunları ile belirli öğrenme güçlükleri örüntüsünü göstermek için kullanılan seçenek bir terimdir. Bu özel güçlükler örüntüsünü tanımlamak için diskalkuli terimi kullanılırsa, sayısal akıl yürütme ya da sözcük akıl yürütme doğruluğunda güçlükler gibi, var olan diğer güçlüklerin de tanımlanması önemlidir.
O sıradaki ağırlığını belirtiniz:
- Ağır olmayan: Eğitsel bir-iki alanda öğrenme becerilerinde birtakım güç lükler vardır, ancak özellikle okul yıllarında, uygun yerleştirme yapılırsa ya da yeterli destek verilirse, kişi bunları ödünleyebilir ya da işlevselliğini ko ruyabilir.
- Orta derecede: Eğitsel bir-iki alanda öğrenme becerilerinde belirgin güç lükler vardır, dolayısıyla okul yıllarında yoğun ve özel eğitim ara vermeleri olmadan kişi yeterlik sağlayamayacak gibi görünmektedir. Etkinliklerini doğru ve etkin bir biçimde tamamlayabilmesi için, okulda, işyerinde ya da evde, en azından günün bir bölümünde, uyarlamalar yapılması ya da destek verilmesi gerekebilir.
- Ağır: Eğitsel bir-iki alanda öğrenme becerilerinde ağır güçlükler vardır, dolayısıyla kişi, okul yıllarının çoğunda, sürekli olarak, kişiselleştirilmiş özel bir eğitim görmeden bu becerileri öğrenemeyecek gibi görünmek tedir. Evde, okulda ya da işyerinde uygun yerleştirmeler yapılması ya da destek verilmesi durumunda bile kişi bütün etkinliklerini etkin bir biçimde tamamlayamayabilir.
Motor Bozukluklar
Gelişimsel Koordinasyon Bozukluğu 315.4 (F82)
- Eşgüdümlü motor becerileri edinme ve kullanma düzeyi, kişinin kronolojik yaşı ve bu becerileri öğrenme ve kullanma olanağı göz önünde bulundurulduğunda, beklenenin önemli ölçüde altındadır. Bu güçlükler, sakarlığın (örn. elinden düşürmeler ya da çarpmalar) yanı sıra yavaşlık ve motor becerilerde yetersizlik gösterme (örn. bir nesneyi kapma, makas ya da çatal-bıçak kullanma, el yazısı, bisiklete binme ya da spor etkinliklerine katılma) ile kendini gösterir.
- A tanı ölçütünde sözü edilen motor beceri eksikliği, kişinin zamandlzin sel yaşına uygun günlük yaşam etkinliklerini (örn. kendine bakım ve kendi kendine yetebilme) sürekli olarak bozar ve eğitsel/okulda üretkenliği, işe girme öncesi ve işle ilgili etkinlikleri, boş zaman etkinliklerini ve oyunlarını etkiler. C. Belirtiler erken gelişim evresinde başlar.
D. Motor beceri eksiklikleri, entellektüel yetiyitimi (entellektüel gelişimsel bozukluk) ya da görme bozukluğu ile daha iyi açıklanamaz ve hareketleri etkileyen nörolojiyi ilgilendiren bir duruma (örn. serebral palsi, musküler distrofi, dejeneratif bozukluk) bağlanamaz.
Basmakalıp Hareket Bozukluğu 307.3 (F98.4)
- Yineleylcl, görünüşte bir amaca yönelik, açıkça anlamsız motor davra nış (örn. ei sıkma ya da sallama, vücudunu sallama, başını vurma, kendini ısırma, kendine vurma).
- Yineleyici davranış, toplumsal, okulla ilgili ya da diğer etkinlikleri bozar ve kişinin kendini yaralaması ile sonuçlanabilir.
- Erken gelişim evresinde başlar.
- Yineleyici motor davranış, bir maddenin ya da nörolojiyi ilgilendiren bir durumun fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz ve başka bir nörogelişimsel bozukluk ya da ruhsal bozuklukla (örn. trikotillomani [saç yolma bozukluğu], takıntı-zorlantı bozukluğu) daha iyi açıklanamaz.
Varsa belirtiniz:
- Kendini yaralayan davranışları olan (ya da gerekli önlemler alınmamış olsaydı kendini yaralayabilecek davranışları olan)
- Kendini yaralayan davranışları olmayan
Varsa belirtiniz:
- Bilinen bir sağlık ya da kalıtımsal durumun, nörogelişimsel bozukluğun ya da çevresel etkenin eşlik ettiği (örn. Lesch-Nyhan sendromu, entellektüel yetiyitimi [entellektüel gelişimsel bozukluk], ana karnında alkolle kar şılaşma).
Kodlama notu: Eşlik eden sağlık durumu, kalıtımsal durum ya da nörogelişimsel bozukluk için ek kod kullanın.
O sıradaki ağırlığını belirtiniz:
- Ağır olmayan: Duyusal uyaranla ya da dikkatin çelinmesiyle belirtiler kolaylıkla baskılanır.
- Orta derecede: Belirtiler, açıkça koruyucu önlemler alınmasını ve davranış düzenlemesine gidilmesini gerektirir.
- Ağır: Ağır yaralanmadan korumak için sürekli gözlem altında tutulması ve koruyucu önlemler alınması gerekir.
İstemdışı Hareket (Tik) Bozuklukları
Not: Tik, birden ortaya çıkan, hızlı, yineleyici, düzensiz hareketler ve ses çıkarmalardır.
Tourette Bozukluğu 307.23 (F95.2)
- Eşzamanlı olmaları gerekmese de, hastalığın gidişi sırasında bir zaman, hem çoğul motor, hem de bir ya da daha çok sesle ilgili istemdışı devinim (tik) olmuştur.
- İstemdışı hareketlerin sıklığı artıp azalabilir ancak ilk başladığından beri, bir yıldan daha uzun sürmüştür.
- On sekiz yaşından önce başlamıştır.
- Bu bozukluk bir maddenin (örn. kokain) ya da başka bir sağlık durumunun (örn. Huntington hastalığı, postviral ensefalit) fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
Süregiden (Süreğen) Motor ya da Sesle İlgili
İstemdışı Hareket Bozukluğu 307.22 (F95.1)
- Hastalık sırasında tekil ya da çoğul motor ya da sesle ilgili istemdışı hareketler olmuştur, ancak bunlar hem motor, hem de sesle ilgili olma mıştır.
- istemdışı hareketlerin sıklığı artıp azalabilir ancak ilk başladığından beri, bir yıldan daha uzun sürmüştür.
- On sekiz yaşından önce başlamıştır.
- Bu bozukluk bir maddenin (örn. kokain) ya da başka bir sağlık durumunun(örn. Huntington hastalığı, postviral ensefalit) fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
- Tourette bozukluğu için tanı ölçütleri hiçbir zaman karşılanmamıştır.
Varsa belirtiniz;
- Yalnızca motor istemdışı hareketlerle giden
- Yalnızca sesle ilgili istemdışı hareketlerle giden
Geçici İstemdışı Hareket Bozukluğu 307.21 (F95.0)
- Tekil ya da çoğul motor ve/ya da sesle ilgili istemdışı hareketler.
- İstemdışı hareketler, ilk başladığından beri, bir yıldan daha uzun sürmüştür.
- On sekiz yaşından önce başlamıştır.
- Bu bozukluk bir maddenin (örn. kokain) ya da başka bir sağlık durumunun(örn. Huntington hastalığı, postviral ensefalit) fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
- Tourette bozukluğu ya da süregiden (süreğen) motor ya da sesle ilgili istemdışı hareket bozukluğu için tanı ölçütleri hiçbir zaman karşılanmamıştır.
Tanımlanmış Diğer Bir İstemdışı Hareket Bozukluğu 307.20 (F95.8)
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, istemdışı hareket bozukluğunun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların is tençdışı hareket bozukluğu ya da nörogelişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu ka tegori kullanılır. Tanımlanmış diğer bir istemdışı hareket bozukluğu kategorisi, istemdışı hareket bozukluğu ya da herhangi özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütlerini karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce tartışılmak isten diğinde kullanılır. Yazarken, “tanımlanmış diğer bir istemdışı hareket bozukluğu” diye yazmanın ardından özel neden yazılır (örn. “on sekiz yaşından sonra başlayan”).
Tanımlanmamış İstemdışı Hareket Bozukluğu
307.20 (F95.9)
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, istemdışı hareket bozukluğunun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların is tençdışı hareket bozukluğu ya da nörogelişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu ka tegori kullanılır. Tanımlanmamış diğer istemdışı hareket bozukluğu kategorisi, istemdışı hareket bozukluğu ya da herhangi özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütlerini karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce belirlenmek is tenmediğinde ve daha özgül bir tanı koymak için yeterli bilgi olmadığı durum larda kullanılır.
Diğer Nörogelişimsel Bozukluklar
Tanımlanmış Diğer Bir Nörogelişimsel Bozukluk 315.8 (F88)
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, nörogeli şimsel bozukluğun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların nöroge lişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu kategori kullanılır. Tanımlanmış diğer bir nö rogelişimsel bozukluk kategorisi, herhangi özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütlerini karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce tartışılmak isten diğinde kullanılır. Yazarken, “tanımlanmış diğer bir nörogelişimsel bozukluk” diye yazmanın ardından özel neden yazılır (örn. “nörogelişimsel bozukluğa eşlik eden doğumöncesi alkolle karşılaşma”).
“Tanımlanmış diğer” tasarımı kullanılarak tanımlanabilecek bir görünüm için bir örnek aşağıdadır:
Nörogelişimsel bozukluğa eşlik eden doğumöncesi alkolle karşılaş ma: Nörogelişimsel bozukluğa eşlik eden doğumöncesi alkolle karşılaş ma, ana karnında alkolle karşılaştıktan sonra değişik birtakım gelişimsel yetiyitimieri ile belirlidir.
Tanımlanmamış Nörogelişimsel Bozukluk 315.9 (F89)
Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olan, nörogeli şimsel bozukluğun belirti özelliklerinin baskın olduğu, ancak bunların nöroge lişimsel bozukluklar tanı kümesindeki herhangi birinin tanısı için tanı ölçütlerini tam karşılamadığı durumlarda bu kategori kullanılır. Tanımlanmamış diğer nö rogelişimsel bozukluk kategorisi, herhangi özgül bir nörogelişimsel bozukluk için tanı ölçütlerini karşılamamanın özel nedeni klinisyenlerce belirlenmek is tenmediğinde ve daha özgül bir tanı koymak için yeterli bilgi olmadığı durum larda (örn. acil servis koşullarında) kullanılır.
